ijsbaan doorn schaatsen natuurijs combibaan
Ook in slappe winters snel schaatsen: Doornsche ijsbaan, een van de eerste combibanen in ons land

Natuurijs was vroeger een kwestie van geduldig afwachten. Maar tijden veranderen: er is minder vorst en ons geduld is ook wat minder geworden. Als antwoord op deze veranderende situatie kwam de combibaan: een harde ondergrond waarop water gesproeid wordt, al of niet opgedweild tot een steeds dikkere ijslaag waar na een nacht op geschaatst kan worden. Naast deze methode van sproeien is er een andere vorm van combibaan, waar de stevige ondergrond onder water gezet wordt, waarbij later overtollig water afgevoerd wordt. Deze baan komt op een andere plaats ter sprake.

Doornsche ijsclub natuurijs schaatsen combibaan
De Doornsche ijsclub was een van de eerste ijsclubs die een combibaan aanlegde met een asfalt ondergrond

In de provincie Utrecht was Doorn de eerste ijsclub die zo’n skeelerbaan aanlegde. De baan aan de rand van de bossen van de Utrechtse Heuvelrug had regelmatig een landelijke primeur. Later kwamen er steeds meer van deze banen waar geschaatst én geskeelerd kon worden bij. Een ander voorbeeld is Noordlaren. De ijsvloer in deze plaats in Noord-Drenthe werd in twee nachten opgebouwd met tractor en giertank. De kunst is om goed in te spelen op de weersverwachting, met name in de nacht. En dat wordt steeds belangrijker. Veel ervaringen met tijdig sproeien op een koude ondergrond is opgedaan in de Lier (Westland). Ook in het Zuid-Hollandse Ammerstol is veel ervaring opgedaan. Hierdoor konden ze in slappe winters een record aan schaatsdagen realiseren. Later zijn meer ijsbanen gekomen die verfijnder te werk gingen, waaronder Winterswijk en Kerkdriel.

Meer kennis, meer ervaring
Dankzij steeds meer kennis van het weer, de bodem en de ondergrond werd de aanleg van ijs bij een beetje vorst steeds geavanceerder. Daardoor werd een steeds beter resultaat bereikt, zelfs bij een beetje vorst of zelfs bij alleen kou aan de grond door uitstraling. Winterswijk is daar een mooi voorbeeld van. In april 2022 kon met een minimum aan kou toch een ijsvloer worden gecreëerd. De middag ervoor was nog een temperatuur van 11 graden af te lezen op de sensoren.

Op initiatief van de KNSB is het Natuurijsmeestersgilde opgericht: een platform van geschoolde ijsmeesters van ijsclubs in heel Nederland die bij elkaar kijken hoe het meest efficient gebruik gemaakt kan worden van de geringe hoeveelheid koude die we in de huidige winters hebben met veranderende klimaatsomstandigheden. Verspreid in het land worden bijeenkomsten gehouden op ijsbanen waar al enige ervaring is opgedaan met de moderne vorm van een ijsvloer laten ontwikkelen met weinig koude.

snel en lang schaatsen op natuurijs door onderlaag schuimbeton
Winterswijk: schaatsen in april dankzij onderlaag met schuimbeton: de warmte uit de grond tegenhouden en de uitstraling benutten


Nieuwe techniek
In Winterswijk is een nieuw type combibaan gerealiseerd: een asfaltlaag met daaronder schuimbeton. De vele luchtbelletjes in het schuimbeton – minieme holtes met stilstaande lucht – zorgen voor een warmte-isolerende werking. De gestage warmtestroom omhoog, vanuit de grond onder de baan, wordt hierdoor geblokkeerd. Het principe achter de warmtestroom blokkerende werking van stilstaande lucht kun kom je in de natuur op veel plaatsen tegen. De verentooi van vogels en de vacht bij veel diersoorten zijn daar mooie voorbeelden van. Dankzij deze toepassing konden maar liefst 9 schaatsdagen gerealiseerd worden; en dat in de slappe winter van 2021/2022. Juist een snel inspelen op de temperatuur vlak boven de grond is zo belangrijk voor het benutten van alle aanwezige koude. Michael Hop en Gerrit Brem, beide van de Universiteit Twente waren nauw betrokken bij de totstandkoming van de ijsbaan in Winterswijk. In de aanloop van de winter 2024-2025 kon in Winterswijk worden zelfs geschaatst worden zonder dat de luchttemperatuur onder nul was gekomen. Door gebruikmaking van schuimbeton wordt de aanwezige lage kou optimaal benut. Een verdere optimalisering van de vroege ijsvorming is bereikt door het wit maken van het oppervlak van de baan.

Voortgaand onderzoek
Daarnaast wordt er door ijsmeesters zelf op diverse plaatsen veel geexperimenteerd. Dit geldt zowel voor de aanleg, het sproeien en het zo lang mogelijk behouden van de ijsvloer.
Behalve dit praktijkonderzoek op de ijsbanen zelf, voert Universiteit Twente onderzoek uit om gegevens te verzamelen over ondergronden, gedrag van de temperatuur en sproeimethodes.

Video van het onderzoek bij Universiteit Twente

DE ONDERDELEN OP EEN RIJ

De ondergrond
Als ondergrond voor de bespuitingen voor het verkrijgen van een ijsvloer is ooit begonnen met gravel van tennisbanen, later volgde ook sintels, asfalt en beton.

combibaa schaatsen natuurijs winterswijk

Isolatie van de ondergrond
Onder de onderlaag van de ijsvloer van de Winterswijkse ijsvereniging ligt een laag schuimbeton; deze laag is bedoeld om de warmte uit de bodem komend te weren zodat de bovenste betonlaag optimaal gekoeld kan worden door de straling bij heldere nachten. In Winterswijk is hier al dankbaar gebruik gemaakt zodat zelfs in april geschaatst kon bij geringe vorst in de lucht.

Schoonhouden van de bovenlaag
Bij alle ijsbanen met combibanen wordt veel aaandacht besteed aan het voortdurend schoonhouden van de baan. Het gaat daarbij om los materiaal zoals blad en gronddeeltjes, maar ook om aanslag van algen. Daarom wordt de baan regelmatig geborsteld.

Onderhoud bovenlaag
De baan zal regelmatig gecontroleerd moeten worden op scheuren; regelmatig onderhouden door de scheuren te dichten. In sommige gevallen wordt hiervoor bitumen gebruikt. Zonodig wordt een nieuwe toplaag aangebracht.

ijsbaan Doorn combibaan natuurijs schaatsen
Dwarsscheuren op de ondergrond van de baan in Doorn

Gebruik van sensoren
In Winterswijk wordt gebruik gemaakt van sensoren in de bodem; hierdoor is nauwkeurig af te lezen wanneer de tijd rijp is voor de eerste keer besproeien van de baan. Op het FieldLab van Universiteit Twente zijn sensoren op diverse hoogten aangebracht. De informatie uit die proeven zal veel informatie opleveren.

sensoren ijsbaan winterswijk natuurijs schaatsen
Sensoren zijn een waardevol hulpmiddel om te beslissen rond de start van het besproeien

Behandeling van de bovenlaag
Op diverse ijsbanen is de bovenlaag wit gemaakt om zoninstraling en daarmee opwarming van de bovenlaag tegen te gaan. Zowel in Winterswijk als Kerkdriel zijn hier positieve ervaringen mee opgedaan.

kerkdriel ijsbaan natuurijs schaatsen
Op de ijsbaan van Kerkdriel is de bovenlaag wit gemaakt

Het sproeien
Het sproeien gebeurde in het verleden vaak met de hand, later is gebruik gemaakt van rondrijdende (gier)tanks en tegenwoordig wordt gebruik gemaakt van spuitarmen. Bij gebruik van de spuitarmen is ook steeds meer geautomatiseerd. We zien dat onder andere in Winterswijk en Kerkdriel.
IJsclub Otweg gebruikt voor het sproeien van de baan een tractor met een sproei-installatie. Daarbij zijn enkele handuige aanpassingen gedaan.

Op advies van natuurijsspecialist Jop van der Werff is gekozen voor een sproei-installatie, waarbij de nozzles naar achteren en bij voorkeur schuin omhoog gericht staan. De hoek dient men enigszins aan te passen aan de windsterkte. Zo leggen de druppels een zo lang mogelijke weg af door de koude vrieslucht. Waar de nozzles eerst in de sproeiboom zelf gemonteerd waren, heeft men een verbetering bereikt met het monteren van RVS-buisjes tussen boom en nozzles. De nozzles worden dus in het uiteinde van deze buisjes gemonteerd. Dat geeft een mooier sproeibeeld. Bovendien verlengt ook dit de (koude) weg die het sproeiwater moet afleggen. Als bijkomend voordeel noemde ijsmeester Ton Snabel dat bij even pauzeren van het sproeien, voorkomen wordt dat de fijne gaatjes van de nozzles dichtvriezen. Dit gebeurt omdat door de zwaartekracht de waterkolom in elk buisje naar beneden wil weglopen en daarbij lucht door de nozzle aanzuigt, zodat deze open blijft en niet dichtvriest als gevolg van achterblijvend water. Bij pauzeren natuurlijk wel het water aftappen.

Men heeft deze buisjes verder nog iets naar beneden gekromd. Bij meer wind worden de sproeiers wat meer rechtuit naar achteren gericht. De hoek van de sproeiboom kan versteld worden. Mogelijk heeft dit naar achteren sproeien ook het voordeel dat de druppels wat zachter en een beetje “uitgesmeerd” landen en meer geijkmatig en makkelijker aanvriezen.
Op advies van Jop heeft men de sproeiboom met nozzles ook traploos in hoogte verstelbaar gemaakt om de optimale hoogte boven de baan kiezen. Dit om het verwaaien van het sproeiwater te beperken.

winterswijk sproeiarmen combibaan schaatsen natuurijs
Automatisch rondgereden spuitarm op combibaan Winterswijk

De ijsvloer
Voor het verkrijgen van de ijsvloer werd op diverse manieren gewerkt. Sproeien en dweilen omdaar mee laag voor laag de ijsvloer dikker te krijgen is de meest gebruikte methode.

natuurijs doornsche ijsclub schaatsen
Een klaar gesproeide en gedweilde ijslaag in Doorn in de vroege ochtend

Bescherming ijsvloer
Om een eenmaal aangelegde ijsvloer te beschermen tegen hogere temperaturen wordt op diverse plaatsen gebruik gemaakt van slijpsel na een dag schaatsen. Dit blijft even liggen als isolatiematieraal. Ook sneeuw kan in sommige gevallen gunstig werken.
Ook het plaatsen van zonneschermen naast de baan heeft zijn nut bewezen: door de zon te weren blijft het ijs langer beschaatsbaar. In Doorn sluiten ze een bocht die in de zon ligt af en hebben dan een kleiner rondje om langer te kunnen blijven rondschaatsen bij zonnig weer.

Het gebruik van kalk
Op diverse plaatsen is geexperimenteerd met kalk. De ervaringen zijn wisselend. Een praktische ervaring in Oosterbeek was dat het beter niet in de beginfase gedaan kan worden. De kalk is beter verdeeld als er al een laagje ijs op de baan ligt. Belangrijk is te letten op het gebruik van zuivere kalk; in de glastuinbouw wordt dit ook gebruikt op de kassen en dit kan ook in het afvoerwater komen zonder milieuproblemen.

De organisatie
Alle sproeiwerkzaamheden vinden plaats in de nacht en de avond als het vriest. Daarbij is uiteraard de weersverwachting leidend. Zo ook de indeling in ploegen voor het uitvoeren van de werkzaamheden. Daar waa daadwerkelijk rondgereden moet worden met tanks zijn het meestal ploegendiensten van enkele uren.
Daar waar geautomatiseerd gesproeid wordt, waaronder Winterswijk en Kerkdriel gaat het vooral om toezicht en eventuele nazorg vanuit de kantine.
Op de meeste plaatsen gaan de ijsbanen om 8 uur open; andere ijsbanen openen om 9 uur de poort.

LEES/KIJK MEER

Doorn

De Lier

Winterswijk

Noordlaren

Ammerstol

Haaksbergen

Kerkdriel

Oosterbeek

Mogelijke toekomstige toepassingen

Artikel in het Nieuwsblad van het Noorden (over mogelijkheden in vernieuwde stadspark in Groningen)

winterswijk schaatsen natuurijs 3 april 2022

Zondagmorgen 3 april 2022: de eerste ronden op het ijs van de Winterswijkse IJsvereniging om 7.45 uur

Toelichting
Dit is een dynamische pagina. Deze pagina zal steeds verder uitgroeien; ik maak graag gebruik van input van anderen, correcties en aanvullingen (tekst/beeld) zijn dan ook zeer waardevol.
Stuur je aanvullingen naar fred@natuurijswijzer.nl