Terugblik van zwart naar grijs ijs; een voorbeeldje: Leersumseveld (U)
Er zijn vele soorten schaatsliefhebbers: de liefhebbers van de gezelligheid van het ijs dicht bij huis of de ijsbaan, de pioniers die gespitst zijn op lange stukken schaatsen, kilometers maken, niet van die kleine rondjes op een klein stukje ijs én je hebt de pioniers die van ijs en de natuur houden plus een beetje avontuur. Een van deze laatste ijsliefhebbers, Harmen Bouter, trok er op uit en beschreef de schaatsdagen in de miniwinter van december/januari 2025/2026.
27 december Zwart ijs lezen
In Nederland hebben we meestal prachtig zwart ijs. Zo ook op derde kerstdag 2025. Voordat er geschaatst wordt, is het ijs zo transparant als glas. Door goed naar het ijs te kijken, kun je de geschiedenis van de ijsvorming zien. Dunne laagjes en overgangen vertellen over de verschillende dagen waarop de ijsvloer is gegroeid. Vogelpoepresten verraden een wak dat pas later is dichtgevroren.
Door het ijs te meten en daarna de ijsvloer te ‘lezen’, kun je inschatten waar het stevig genoeg is. En als het kan, en als het gaat, is het fantastisch. Het ijs zingt en kraakt alsof het meeleeft met het genot van de schaatser. Kom je toch te dicht bij zwakke plekken, dan waarschuwt de manier van kraken dat je beter kunt bijsturen. Kortom: het zwarte ijs dat we normaal hebben is loeisterk en, met een beetje kennis, goed leesbaar.
28 december / 7 januari 2026: Dooi en sneeuwperiode
Het mooie zwarte ijs van derde kerstdag 2025 smolt, en het resterende laagje (of een nieuw laagje?) werd bedolven onder meerdere lagen sneeuw. Uiteindelijk lag er wel 15 centimeter sneeuw op. Deze sneeuw vroor op, maar doordat sneeuw veel lucht bevat, had dit sneeuw-ijsmengsel totaal geen draagkracht.
8 januari / 1 januari: Nieuwe dooi en kou (gelukkig bijna geen sneeuw)
Uiteindelijk dooide het net lang genoeg om toch een mooie ijsvloer te krijgen. Door het dooiwater zijn de sneeuwlaagjes ingedrukt en volledig verzadigd geraakt. Daarbovenop lag een dun, egaal laagje water. Dit mengsel is vervolgens door en door bevroren en vormde zo een solide sneeuwijslaag. Dit had anders kunnen aflopen: als het niet hard genoeg had gedooid, was het sandwich-ijs geworden (ijs-sneeuw-ijs). En als het niet hard genoeg had gevroren, was het kwalster-ijs geworden (broos ijs). In beide gevallen is de draagkracht twijfelachtig en zak je met je ijzers in de ijssmurrie weg.
11 januari: Grijs ijs en draagkracht
Doordat er altijd wat lucht achterblijft, is sneeuwijs minder compact en stevig dan zwart ijs. Er bestaat een formule (Gold) om de draagkracht van ijs te berekenen op basis van de kwaliteit/dichtheid. Als vuistregel houd ik aan dat sneeuwijs twee keer zo dik moet zijn en geen sneeuwresten meer mag bevatten. Zwart ijs is goed bij 4 cm, dus sneeuwijs moet minimaal 8 cm dik zijn. Omdat het grijze ijs ondoorzichtig is, ontkom je er niet aan om op verschillende plekken een gat te maken om de opbouw te beoordelen. Hieronder zie je het ijs van het Leersumse Veld op11 januari. In dit sneeuwijsmonster zie je duidelijk de laagjes terug en dat alle lagen solide zijn (geen zwakke sneeuwlaag). Verder zie je natuurlijk de dikte, die varieerde van 8 tot 10 centimeter. Daarmee is de kans op een nat pak klein.
Door de dooi- en sneeuwperiode is de oorspronkelijke opbouw van de ijsvloer onherkenbaar. Toch valt ook in sneeuwijs veel te zien. Sneeuwijs kent naast breken namelijk nog een ander gevaar: zwakke plekjes waar je schaats in blijft haken. Ook bij sneeuwijs is het dus belangrijk om het ijs te blijven ‘lezen’ (zie onderstaande foto’s). Als je op die signalen let en om de zwakke plekken heen stuurt, is het nog steeds heerlijk schaatsen op sneeuwijs. En er is nog genoeg te ontdekken op het ogenschijnlijk zelfde ijs.
De grilligheid van het ijs
Je kan zien waar het wak heeft gezeten en hoe het smeltwater via kanaaltjes naar het laagste punt is gestroomd. Het midden lag dus even open en hier heeft zich mooi zwart ijs gevormd. Het is wel handig om even te meten of het ijs wel dik genoeg is. Op onderstaande foto zie je de smeltkanaaltjes.
Wonderlijke cirkels op het ijs
Veel dingen zijn verklaarbaar bij wat je op het ijs ziet, maar deze grote cirkel begrijp ik niet helemaal. Waarschijnlijk is dit een wak geweest en is de gele ring ontstaan door opgeloste vogelpoep? In ieder geval opletten.
Elke schaatsdag een nieuw verhaal
Hoe het ijs zich vormt, blijkt sterk afhankelijk van de plaats. Op 10 januari was het ijs op een plasje in de weilanden bij Ede wat rimpelig, doordat de dooi niet genoeg had doorgezet en er waarschijnlijk geen egaal laagje water heeft gestaan. Dit zorgde voor hobbelig ‘warmevoeten’-ijs. ’s Morgens 11 januari bleek bij het Leersumse Veld dat er toch wat zwakkere haakplekken waren; daar lag ook meer sneeuw in de omgeving.
’s Middags was het ijs op de nevengeul bij Wageningen nog iets beter. Daar lag ook minder omgevingssneeuw meer, dus daar is de dooi het sterkst geweest (wellicht door de Rijn die erlangs stroomt).
Zo vertelt elke schaatsdag zijn eigen verhaal, en geen twee ijsvloeren zijn hetzelfde. Soms vind je spiegelglad zwart ijs, soms een hobbelige sneeuwlaag met verborgen zwakke plekken. Juist die variatie maakt het schaatsen op natuurijs spannend én bijzonder.
Bovenstaande foto’s en beschrijving van het ijs vormen een mooie getuige van de verwondering en de vreugde van het schaatsen op natuurijs. Een mooie combinatie van natuur- en natuurijsbeleving. Bovendien: wie echt veilig wil genieten van natuurijs, moet het ijs leren lezen: meten, kijken en luisteren naar de signalen. Zo verklein je niet alleen het risico op een nat pak of botbreuken, maar vergroot je ook de magie en vreugde van het schaatsen op bevroren water.